2424-11-27

Қазақстанның орта білім беру жүйесі: Мемлекеттік және жекеменшік мектептердің проблемалары мен мүмкіндіктері

Елімізде әлі де орта білім беретін мектептерде оқушыларға орын жетпейді, көптеген сыныпта 30-дан аса бала білім алады. Бұған ата-аналар да алаңдап, білім сапасына қатысты мәселе көтереді. Мемлекет басшысы халыққа арнаған Жолдауларында ұлт сапасын жақсартып, кадрлық әлеуетті арттыруда орта білім жүйесі өте маңызды рөл атқаратынын үнемі айтады. Президенттің тікелей тапсырмасына сәйкес кейінгі 5 жыл ішінде білім саласында бәсекелестік орта қалыптастыру, бюджетке түсетін жүктемені төмендету және оқушы орындарының тапшылығын азайтуда жеке инвесторлардың қаржысына салынған мектептердің үлесі біршама арта түсті.

Мемлекет басшысы биылғы халық­қа арнаған Жолдауында 700-ден аса жеке­меншік мектепте 250 мыңнан аса бала немесе республикадағы оқушылардың ­7 пайызы білім алатынын атап өтті.

Орта білім беру жүйесі мемлекеттік және жекеменшік мектептер арқылы жүзеге асады. Мәселен, жекеменшік мектептер іс жүзінде 3-ке бөлінеді. Біріншісі – мегаполистерде орналасқан бірыңғай ақылы мектептер желісі («Haileybury», «Мирас», т.б), олардағы оқу құны 2,5 млн-нан 15 млн теңгеге дейін құрай­ды. Екінші – білім бергені үшін ата-аналардан ақы алумен қатар мемлекеттен жан басына шаққандағы нормативпен субсидия алатын мектептер. Үшіншісі – балаларды оқытқаны үшін ата-аналардан ақы алмайтын, тек Оқу-ағарту министрлігі арқылы жан басына шаққандағы бөлінетін қаржымен ғана күн көретін білім ордалары. Бірақ қоғамда жекеменшік мектеп дегенде, олардың бәрі де ата-аналардан балаларын оқытқаны үшін «сүбелі» ақы алумен бірге мемлекеттен субсидия алып, бизнесін дамытып жатқандар деген ұғым қалыптасқан секілді. Алайда бұл ұғым үшінші типтегі жекеменшік мектептерге тән емес.

Конституцияда «Білім туралы» заң­да мемлекеттік меншік пен жекемен­шік бірдей қорғалып, азаматтарға тегін мемлекеттік стандартпен жалпы орта білім берілетіні кепілдендірілген. Бірақ осы кепілдіктің бірқатары балалар­дың оқуы үшін ешқандай төлемақы алмай­тын жекеменшік мектептерде орын­далмай отыр.

Сол себепті біздің мектебіміз ата-аналардың мүмкіндігіне сай, олардан балаларының оқуы үшін ешқандай ақы алмайды, мемлекеттік тапсырыс аясында, мемлекеттік стандартпен білім береді. Биыл алғаш рет 11-сыныпты 16 оқушы аяқтап, оның 13-і жоғары оқу орнының грант иесі атанды.

Мектептің қаржыландырылуы ми­нистр­ліктің Қаржы орталығы бекіткен жан басына шаққандағы нормативпен бөлінетін қаражатпен ғана атқарылып отыр. Осы орталықтың бекіткен қаржы­ландыру тәртібі мен алгоритмі бойынша жан басына шаққандағы нормативтік қар­жыландыру сомасы: айлық жалақы тө­леу, оқу шығындары, мектеп жиhазын алу, ғимараттарды ұстау, күрделі жөндеу мен негізгі қорларды алу, коммуналдық қыз­меттер мен интернет және олим­пиа­­да шығынын өтеуге ғана бөлінген. Ал мем­лекеттік мектептерде мұның сыртын­да арнайы есеппен жергілікті бюджет­тен қосымша: педагогтердің біліктілігіне, магистр атағына үстемеақы, жалпы білім беру қоры (шығыс сметасының кемінде 2 %-ы), оқушыларды тамақтандыру, іс-сапар, мекемеге газет-журналдарға жазы­лу және жанар-жағармай алу шығын­дары қаржыландырылады.

Сонымен қатар мемлекеттік білім ордасында арнайы бағдарламамен оқу­лықтар және оқу-әдістемелік құралдар алу қар­жыландырылса, бұл тізімге де жеке­меншік мектептер енбеген. Ал «Білім туралы» заңда меншік түріне қарамастан, оқулықтар сатып алу және жеткізу облыстың атқарушы органдарына жүктелген. Бірақ бұл талап орындалмай отыр. Заңның осы талабын іске асыру жөніндегі ұсынысымызға министрлік республиканың 20 өңірінің үшеуінің жергілікті бюджеттен осы шараларды қаржыландыруға келісім бермеуінің себе­бінен деген сылтауды желеу етіп, осы мәселені реттейтін қолданыстағы бұй­рыққа өзгеріс енгізілмей отыр.

Мемлекет басшысы Қ.Тоқаевтың ­­2022 жылы 26 қарашадағы №2 Жарлы­­­ғы­­мен бекітілген ел Президентінің сай­лау­­ал­ды бағдарламасын іске асыру жө­нін­­де­гі іс-қимыл жоспарында қарасты­­рыл­­­ған меншік түріне қарамастан, бар­­­лық ­бастауыш сынып оқушыларын те­гін ыстық тамақпен қамтамасыз ету та­лабы тиесілі қаржы бөлінбегендік­тен бізде орындалмай отыр. Ал бар­лық мем­лекеттік мектепте бұл талап былтырдан бас­тап жүзеге асқан. Яғни балалардың құ­қы бұзылып, теңсіздікке жол беріліп отыр. Осындай жағдай ата-анасынан ақы ал­майтын Қызылорда қаласының №6 мек­тебіндегі оқушыларға да тән екенін айтқым келеді.

Ата-аналардан төлем алмайтын жеке­меншік мектептердегі аталған теңсіз­дікті біріздендіріп, азаматтардың консти­туциялық құқықтарын қалпына келтіруді сұрап, кейінгі 3 жыл бойы бірнеше рет министрлікке және жергілікті атқарушы билікке айтқан өтініштерге бір сарын­дағы жауап аламыз. Онда қолданыс­тағы заңнамаларға өзгеріс енгізіліп, содан соң нормативтік актілер реттеледі дейді. Бірақ биыл «Білім туралы» заңға 2 рет (23 ақпан және 6 мамырда) өзгерістер мен толықтырулар енгізілгенімен, мем­лекеттік және жекеменшік мектеп­терді қаржыландырудағы аталған теңсіз­дік­терді жою бағытындағы өзгерістер қарас­тырылмады.

Қорытып айтқанда, бір ел балаларына конституциялық кепілдіктер берудегі екі түрлі көзқарасты бірқалыпқа келтіру қашанға дейін сағыздай созылады. Осы мәселе бойынша тәртіп орнататын уақыт жеткен секілді.

 

Қалқазбек ӘЖІБЕКОВ,
«Ұлағат» білім ордасы жекеменшік мектебінің құрылтайшысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайрат­кері

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗДАР

СОҢҒЫ ЖАЗБАЛАР